تبلیغات
تدبیرمنزل - اخلاق وسیاست رابطه ای انکار ناشدنی
حضرت فاطمه(‌س) را می‌توان رب‌النوع تدبیر منزل دانست.

اخلاق وسیاست رابطه ای انکار ناشدنی

جمعه 20 دی 1387 11:26 ب.ظ

انتخاب از : م. میلانی

اجلال قوامی

 

رابطه اخلاق و سیاست از مقولات بسیار دیرینه‌ای است که همواره ذهن اندیشمندان را به خود مشغول داشته است. اهمیت این دو مقوله بیش از هرچیز به این امر بازگشت می‌کند که هم اخلاق و هم سیاست با حیات فردی و جمعی انسان‌ها در ارتباط‌اند و هیچ انسانی تحت هیچ شرایطی گریز و گزیر از این دو مقوله ندارد. حکما، فلسفه را به حوزه‌های مختلف تقسیم کرده‌اند که بخشی از این تقسیم‌بندی اختصاص به «ارزش شناسی» دارد. ارزش شناسی معرفتی است که موضوع آن ارزش‌ها است. ارزش شامل کلیه باورداشت‌ها و ترجیحات یک فرد یا گروهی از افراد است. بعضی از فلاسفه فونکسیون اصلی فلسفه را در عصر مدرن تبیین ارزش‌ها و هدف‌های بنیادین برای حیات بشر می‌دانند. ارزش‌های اخلاقی در حیات فردی و جمعی بشر نقش بسزا و مهمی به عهده دارند. بنیادی بودن اخلاق در حیات بشر به گونه‌ای است که تاثیر آن را می‌توان در همه حوزه‌ها و به ویژه ساحت سیاست به عینه مشاهده کرد. ارزش‌های اخلاقی و رعایت آنها در حیات سیاسی موجبات تفاهم، تساهل، همیاری، احترام به حقوق دیگران و... و عدم عنایت به ارزش‌های اخلاقی سبب استثمار، رشد دیکتاتوری، از بین رفتن حقوق و آزادی‌های فردی و جمعی و... می‌شود. در بحث از ماهیت ارزش‌ها، این پرسش مطرح می‌شود که آیا ارزش‌ها درونی و ذهنی هستند یا بیرونی و عینی یا اینکه ارزش‌ها محصول برخورد ذهن و عین هستند؟ در راستای پاسخگویی به این سوالات چهار گرایش در رابطه با ماهیت ارزش وجود دارد:

1-ذهن گرایی: به عقیده پیروان مکتب ذهن گرایی، ارزش‌ها ذهنی هستند بدین معنی که خیرها و شرها و زشتی‌ها و زیبایی‌ها مستقل از اشیا وجود هستی مستقل ندارند. این ذهن انسان است که آنها را خلق می‌کند. یعنی بدون وجود انسان ارزش‌ها هم معنی و هم وجود نخواهد داشت.

2- عینی گرایی: به عقیده عینی گرایان ارزش‌ها ساخته ذهن انسان نیستند بلکه وابسته به خصوصیاتی هستند که در اشیا یا اعمال وجود دارد و این ویژگی‌ها هستی واقعی و خارجی دارند و به همین جهت ارزش‌ها نیز ماهیتاً مستقل از ذهن آدمی‌اند.

3- رابطه گرایی یا نسبیت: این تئوری تلفیقی از دو تئوری عینی گرایی و ذهن گرایی است. بر مبنای تئوری رابطه‌ای یا نسبیت شیءهای خارجی و انسان در ارتباط با یکدیگر ارزش می‌آفرینند. بدین معنی که وقتی کسی با واقعیتی روبه‌رو شده آن را زیبا یا زشت می‌داند همچنین آن را خیر یا شر به شمار می‌آورد. به عقیده طرفداران این مکتب اجماعی که در باب ارزش یک امر وجود دارد مربوط به ساحت عینی، واقعی و خارجی آن است و اختلاف نظرهایی که در زمینه آن موجود است به جنبه ذهنی آن مربوط می‌شود.

4- عمل گرایی: پراگماتیسم معیار معروف خود را که عبارت است از اینکه حقیقت آن است که در عمل مفید باشد را در مورد ارزش‌ها نیز صادق می‌داند. به عقیده فلاسفه این مکتب که شاخص‌ترین چهره آن «جان دیویی» و «ویلیام جیمز» هستند به جای بحث از ذهنی بودن یا عینی بودن ارزش‌ها یا رابطه‌ای بودن آنها باید از «ارزش داشتن» و «با ارزش بودن» امور سخن گفت. به نظر آنها امری ارزشمند است که در زندگی عملی انسان‌ها مفید افتد و آدمی را در حل مسائل و مشکلات زندگی در حوزه‌های مختلف یاری کند. تمام این تقسیم بندی‌هایی که در خصوص ماهیت ارزش‌ها انجام دادیم اولاً در حوزه معرفت شناسی جای می‌گیرند و ثانیاً این تقسیم بندی‌ها در راستای شناخت هر چه بیشتر ماهیت ارزش‌ها صورت گرفته است و ثالثاً اینکه در خصوص ارتباط میان ارزش و اخلاق با سیاست بر مبنای این قبیل تفکیک و تقسیم بندی‌ها راحت‌تر، دقیق‌تر و روشن‌تر می‌توان به داوری نشست.

زیرا در حوزه عملی و در ارتباط با سیاست اینکه ماهیت ارزش‌ها را از چه جنسی بدانیم و دیدگاه ما نسبت به آن ارزش‌ها چگونه باشد قطع و یقین این دیدگاه بر روی عملکرد و اندیشه سیاسی ما تاثیر مستقیم خواهد گذاشت. این تاثیرگذاری مستقیم می‌تواند عمل و دلایل مختلف داشته باشد، اما شاید بتوان مهم‌ترین علت این قرابت و تاثیرگذاری مستقیم میان ارزش‌ها و اندیشه و عملکرد سیاسی را ناشی از این مطلب دانست که همگی متفقاً اخلاق و سیاست را در زمره حکمت عملی تقسیم بندی کرده‌اند. حکما بر این باور هستند که فلسفه به دو شاخه نظری و عملی تقسیم می‌شود. فلسفه نظری خود مشمول فلسفه اولی یا متافیزیک است که موضوع آن وجود و هستی عریان است یعنی وجود منهای تمام تقیدات زمانی، مکانی، فیزیکی، کمی یا کیفی و... در این بخش از فلسفه موجودات از این نظر که موجودند مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرند و نه از این جهت که دارای زمان، مکان یا کمیت و... هستند. بخش دیگر فلسفه نظری فلسفه وسطی نام دارد که به ریاضیات اختصاص پیدا می‌کند و نهایتاً بخش سوم فلسفه نظری، فلسفه سفلی است که شامل طبیعیات است. فلسفه وسطی و سفلی موجودات را از نظر کیفیت و کمیت مورد مطالعه قرار می‌دادند و کلاً هدف از فلسفه نظری «شناخت» است. اما در فلسفه عملی هدف صرفاً شناخت نیست بلکه مراد از این فلسفه به کار بستن قواعد و اوامری است که فرد را در تدبیر امور زندگی مدد رساند و خواهان تحقق سعادت در زندگی او است. فلسفه عملی خود به سه قسم؛ اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدنی تقسیم می‌شود. ویژگی مشترک میان این سه قسم هنجاری بودن آنها است. به عبارت دیگر اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن مشتمل بر گزاره‌هایی هستند که اوامر و نواهی‌ای برای آدمیان ترسیم می‌کند که مراعات آنان منجر به سعادت می‌شود.

همان طور که مشهود است هم اخلاق و هم سیاست مدن جزء فلسفه و حکمت عملی قرار دارند و هر قبض و بسطی و هر تحولی که در یکی ایجاد شود هم سنخ آن تحولات و قبض و بسط‌ها را می‌توانیم در دیگری مشاهده کنیم، از این رو است که گفته می‌شود سیاست و اخلاق رابطه ملازم با یکدیگر دارند. از زاویه دیگر نیز می‌توانیم به رابطه اخلاق و سیاست نگاه کنیم و آن اینکه در سیاست به خصوص در حوزه اندیشه سیاسی اولین قدمی که اندیشمند سیاسی برمی‌دارد یا یک سیاستمدار در عرصه عمل کنشی را انجام می‌دهد این اندیشه و کنش وابسته به این هستند که اندیشمند سیاسی و یک سیاستمدار چه رویکردی نسبت به انسان داشته باشد. اینکه انسان را موجودی عقلانی یا جمع گرا و... بدانیم قطعاً این تصورات و شناخت‌ها روی اندیشه و عمل، تاثیر می‌گذارند. در مورد ذات و طبیعت انسان نیز وضعیت به این ترتیب است. خوش بین بودن یا بدبین بودن نسبت به ذات و طبیعت انسان اساساً دو نوع اندیشه و عمل سیاسی صددرصد متفاوت را به تصویر می‌کشد. به طور مثال توماس هابز و جان لاک دو تن از اندیشمندان انگلیسی را می‌توان در این مورد مثال زد. هابز معتقد به بدذاتی و بدسرشتی نهاد آدمی بود و این رویکرد خودش را در آن جمله معروف که «انسان گرگ انسان است» به خوبی نشان می‌دهد. هابز با توجه به این رویکردی که نسبت به طبیعت آدمی دارد زمانی که می‌خواهد اندیشه سیاسی خود را تهیه و تدوین کند، نظام سیاسی‌ای را پی ریزی می‌کند که آن نظام بتواند این انسان‌های شرور را اداره کند. در مقابل هابز، جان لاک قرار دارد که نگاهی خوش بینانه به انسان دارد. او در این نگاه انسان را موجودی عقلانی فرض می‌کند که در تعامل با دیگران سعی در تامین زندگی مطلوب دارد. به همین جهت است که انسان‌ها حکومت را تشکیل دادند و به آن اختیاراتی را تفویض می‌کنند و در قبال این تفویض اختیارات از او مسوولیت‌هایی را در جهت حفظ نظم و امنیت مطالبه می‌کنند. دو نمونه ذکر شده دارای مصادیق بسیاری در طول تاریخ اندیشه‌های سیاسی چه در غرب و چه در شرق است. آن دو نمونه از آن جهت آورده شد که خاطرنشان کرده باشیم اخلاق ارتباط وثیقی با سیاست دارد و هر رویکردی نسبت به اخلاق یا بایدها و نبایدهای آن، اعتقاد به رعایت کردن یا رعایت نکردن آنها داشته باشیم روی اندیشه و عمل سیاسی ما تاثیر مستقیم دارد. پس می‌توان گفت که بین اخلاق و سیاست رابطه‌ای انکار نشدنی وجود دارد، زیرا هر دو این مقولات جزء حکمت عملی هستند و تنها رهیافتی که می‌تواند این ارتباط را به خوبی به تصویر بکشد رهیافت هنجاری است. در رهیافت هنجاری که بیشتر در حوزه علوم سیاسی کاربرد دارد، عالم سیاسی سعی دارد تا اندیشه و عملکرد سیاسی را از زاویه بایدها و نبایدها و آنچه که اساساً باید وجود داشته باشد یا ساخته شود مورد مطالعه و بررسی قرار دهد.



منابع
:

1- بشیریه، حسین، عقل در سیاست

2- دادبه، اصغر، کلیات فلسفی

 

http://www.sharghnewspaper.ir/Released/86-04-06/266.htm




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -